Barry Schwartz: dlaczego więcej wyboru czyni nas mniej szczęśliwymi

Więcej wyboru czyni nas mniej szczęśliwymi

Wyobraź sobie człowieka stojącego przed półką w supermarkecie.

Nie sprzed stu lat.

Dzisiejszego człowieka.

Przed nim stoi 40 rodzajów dżemu, 60 rodzajów płatków śniadaniowych, kilkadziesiąt modeli telefonów, tysiące ofert pracy, setki potencjalnych partnerów na aplikacjach randkowych i nieskończona liczba możliwych wersji własnego życia.

W teorii powinien być szczęśliwy.

Nigdy wcześniej ludzie nie mieli tylu możliwości.

Nigdy wcześniej nie byli tak wolni.

A jednak coś jest nie tak.

Bo im więcej mamy możliwości, tym częściej czujemy się zagubieni, przeciążeni i niezadowoleni tzn. więcej wyboru czyni nas mniej szczęśliwymi

To właśnie ten paradoks stał się centralnym tematem pracy amerykańskiego psychologa Barry'ego Schwartza, autora jednej z najważniejszych książek współczesnej psychologii społecznej – The Paradox of Choice.

Schwartz postawił prowokacyjną tezę: być może problemem współczesnego człowieka nie jest brak wyboru. Być może problemem jest jego nadmiar.

Wolność miała nas uszczęśliwić

Nowoczesne społeczeństwa zbudowano na prostym założeniu:

więcej wolności = więcej szczęścia.

A skoro wolność oznacza możliwość wyboru, to logiczny wniosek wydaje się oczywisty:

im więcej opcji, tym lepiej.

Barry Schwartz nie neguje wartości wolności.

Pokazuje jednak, że po przekroczeniu pewnego punktu liczba możliwości przestaje być błogosławieństwem, a zaczyna być ciężarem.

Przestajemy doświadczać wolności.

Zaczynamy doświadczać odpowiedzialności.

Bo jeśli mogłeś wybrać spośród tysiąca możliwości, to za każdą porażkę możesz obwinić wyłącznie siebie.

Pokolenie sparaliżowane możliwościami

Schwartz zauważył zjawisko, które dziś widać jeszcze wyraźniej niż dwadzieścia lat temu.

Ludzie nie mają problemu z brakiem opcji.

Mają problem z podjęciem decyzji.

Młoda kobieta chce zmienić pracę.

Ale która będzie najlepsza?

Mężczyzna chciałby założyć firmę.

Ale może istnieje lepszy pomysł?

Student zastanawia się nad kierunkiem studiów.

A co jeśli wybierze źle?

Każda decyzja staje się ryzykiem utraty wszystkich pozostałych możliwości.

I nagle wolność przekształca się w paraliż.

Nie dlatego, że nie możemy wybierać.

Dlatego, że możemy wybierać za dużo.

Maksymalizator kontra człowiek wystarczająco dobry

Jednym z najważniejszych pojęć wprowadzonych przez Schwartza jest rozróżnienie między dwoma typami ludzi.

Maksymalizatorami oraz satysfakcjonistami.

Maksymalizator nie chce podjąć dobrej decyzji.

On chce podjąć najlepszą możliwą decyzję.

Porównuje.

Analizuje.

Sprawdza.

Wraca.

Rozważa kolejne warianty.

Nieustannie zadaje sobie pytanie:

„A może istnieje coś jeszcze lepszego?”

Satysfakcjonista działa inaczej.

Nie szuka ideału.

Szuka rozwiązania wystarczająco dobrego.

I właśnie tutaj pojawia się jedna z najbardziej przewrotnych obserwacji Schwartza.

Maksymalizatorzy często podejmują obiektywnie lepsze decyzje.

Ale są mniej szczęśliwi.

Bo nawet po dokonaniu wyboru nadal zastanawiają się nad tym, czego nie wybrali.

Dlaczego sukces nie daje satysfakcji?

To jeden z najbardziej niepokojących wniosków Schwartza.

Kiedy liczba możliwości jest ogromna, nasze oczekiwania również rosną.

Jeżeli wybierasz spośród dwóch opcji, łatwo być zadowolonym.

Jeżeli wybierasz spośród tysiąca, zaczynasz oczekiwać perfekcji.

A perfekcja jest niemożliwa.

W rezultacie nawet dobra decyzja wydaje się rozczarowaniem.

Nie dlatego, że jest zła.

Dlatego, że nie jest idealna.

Im więcej możliwości mamy przed wyborem, tym więcej powodów znajdujemy później, by żałować.

Cień wszystkich niewybranych żyć

Być może najbardziej filozoficzny aspekt myśli Schwartza dotyczy utraconych możliwości.

Każda decyzja oznacza rezygnację.

Wybierając jedną drogę, zamykamy dziesiątki innych.

Dawniej większość ludzi żyła jednym życiem.

Dziś żyjemy w cieniu setek potencjalnych żyć, których nie wybraliśmy.

Mogliśmy mieszkać gdzie indziej.

Pracować gdzie indziej.

Kochać kogoś innego.

Wybrać inną wersję siebie.

Współczesny człowiek nie cierpi wyłącznie z powodu swoich błędów.

Coraz częściej cierpi z powodu wszystkich możliwości, których nie zrealizował.

Schwartz zauważa, że właśnie dlatego nadmiar wyboru rodzi frustrację i poczucie straty. Nawet po podjęciu decyzji myślimy o tym, co utraciliśmy, a nie o tym, co zyskaliśmy.

A może problemem nie jest brak wolności, tylko brak granic?

Tutaj Barry Schwartz staje się nie tylko psychologiem.

Staje się filozofem.

Bo jego pytanie dotyczy samej natury dobrego życia.

Może człowiek nie potrzebuje nieskończonych możliwości.

Może potrzebuje sensownych ograniczeń.

Może szczęście nie rodzi się z maksymalizacji.

Może rodzi się z zaangażowania.

Z akceptacji.

Z umiejętności powiedzenia:

„To wystarczy.”

W świecie, który nieustannie powtarza nam, że możemy być kimkolwiek, mieć wszystko i osiągnąć więcej, Schwartz przypomina coś niezwykle niewygodnego:

nie da się przeżyć wszystkich możliwych żyć.

Ale można naprawdę przeżyć jedno.

I być może właśnie od tego zaczyna się wolność.

Nie od nieskończonego wyboru.

Od odwagi zamknięcia części drzwi.

Klinika Zdrowego Rozsądku w świecie nadmiaru możliwości.

Jeśli czujesz, że nadmiar możliwości bardziej Cię paraliżuje niż uwalnia, warto się temu przyjrzeć. Nie po to, by oceniać siebie za brak decyzji, ale by zrozumieć, co naprawdę zatrzymuje Cię w miejscu: lęk, perfekcjonizm, presja, porównywanie się, a może utrata kontaktu z własnymi wartościami.

W Klinice Zdrowego Rozsądku można o tym porozmawiać, przeanalizować własne mechanizmy wyboru i nauczyć się podejmować decyzje nie z poziomu paniki, lecz większej wewnętrznej stabilności.

Bo w świecie, który daje nam coraz więcej opcji, jedną z najważniejszych kompetencji staje się spokojny, jasny umysł.

Stabilny umysł w niestabilnym świecie to waluta przyszłości.

Bibliografia Schwartz, B. (2004). The paradox of choice: Why more is less. Harper Perennial.

Schwartz, B., & Sharpe, K. E. (2010). Practical wisdom: The right way to do the right thing. Riverhead Books.

Schwartz, B. (2015). Why we work. Simon & Schuster/TED.

Iyengar, S. S., & Lepper, M. R. (2000). When choice is demotivating: Can one desire too much of a good thing? Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 995–1006.

Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99–118.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Schwartz, B. (2005). The paradox of choice. TED Conference.

Schwartz, B. (2010). Using our practical wisdom. TED Conference.

Schwartz, B. (2009). Our loss of wisdom. TED Conference.