Jordan Peterson: sens zamiast komfortu. Dlaczego człowiek potrzebuje znaczenia bardziej niż szczęścia

Sens zamiast komfortu

Wstęp

Współczesna kultura oferuje nam prostą obietnicę: życie może być łatwe, przyjemne i komfortowe jeśli tylko nauczymy się odpowiednich strategii.

Jordan Peterson proponuje coś zupełnie innego.

Zamiast pytać, jak być szczęśliwym, pyta: jak żyć w świecie, który z natury zawiera cierpienie, chaos i niepewność i nie zostać przez to zniszczonym?

To nie jest tylko pytanie filozoficzne. To pytanie fundamentalne z punktu widzenia psychologii.

1. Życie jako struktura napięcia: porządek i chaos

Jedną z centralnych idei Petersona jest koncepcja świata jako przestrzeni napięcia pomiędzy dwoma biegunami: porządkiem i chaosem (Peterson, 1999).

• Porządek to to, co znane, przewidywalne, uporządkowane

• Chaos to to, co nowe, nieznane, nieprzewidywalne

  
  

Człowiek funkcjonuje dokładnie pomiędzy nimi.

Z perspektywy psychologii ta koncepcja znajduje silne potwierdzenie w badaniach nad regulacją emocji i funkcjonowaniem układu nerwowego:

• nadmiar porządku → sztywność poznawcza, lęk, kontrola

• nadmiar chaosu → dezorganizacja, impulsywność, poczucie utraty kontroli

  
  

Optymalne funkcjonowanie psychiczne nie polega na eliminacji jednego z biegunów, lecz na zdolności do adaptacyjnego poruszania się między nimi.

W literaturze psychologicznej odpowiada temu m.in. pojęcie:

• tolerancji niepewności (Dugas et al., 2004)

• elastyczności psychologicznej (Kashdan & Rottenberg, 2010)

  
  

To, co Peterson opisuje językiem filozoficznym, psychologia ujmuje jako zdolność regulacyjną.

2. Cierpienie jako nieusuwalny element życia czyli sens zamiast komfortu

Peterson zaczyna od założenia, które dla wielu jest niewygodne: cierpienie nie jest błędem systemu, jest jego częścią.

To podejście ma głębokie korzenie w tradycji egzystencjalnej (Frankl, 2006).

Z psychologicznego punktu widzenia unikanie cierpienia jako nadrzędna strategia życiowa prowadzi do:

• zwiększonego lęku (Hayes et al., 1996)

• unikania doświadczeń

• zawężenia życia i utraty sensu

Badania nad unikaniem doświadczeń pokazują, że im bardziej człowiek próbuje unikać trudnych stanów, tym bardziej one się nasilają.

W tym sensie Peterson stoi w kontrze do kultury „komfortu za wszelką cenę”.

Nie proponuje eliminacji cierpienia. Proponuje jego przekształcenie poprzez nadanie mu znaczenia.

3. Sens jako struktura organizująca psychikę

Kluczową kategorią w myśleniu Petersona jest sens .

Nie jest to pojęcie metaforyczne. W psychologii istnieje szeroko udokumentowana zależność między poczuciem sensu a zdrowiem psychicznym.

Badania pokazują, że:

• wyższy poziom sensu życia → niższy poziom depresji (Steger et al., 2006)

• poczucie sensu → większa odporność na stres (Park, 2010)

• sens → zwiększona zdolność radzenia sobie z cierpieniem

Frankl (2006) pisał:

„Człowiek jest gotów znieść niemal każde „jak”, jeśli ma swoje „dlaczego”.”

Peterson rozwija tę intuicję:

Problemem nie jest to, że życie jest trudne. Problemem jest to, że trudność nie ma znaczenia.

4. Odpowiedzialność jako droga do sensu

Wbrew dominującym narracjom, Peterson nie lokuje sensu w przyjemności, samorealizacji czy spontaniczności (sens zamiast komfortu)

Lokuje go w odpowiedzialności.

Odpowiedzialność w jego ujęciu nie jest ciężarem narzuconym z zewnątrz, ale jest:

• sposobem organizacji życia

• źródłem struktury psychicznej

• warunkiem budowania tożsamości

  
  

Z perspektywy psychologii można to powiązać z:

• teorią autodeterminacji (Deci & Ryan, 2000)

• poczuciem sprawczości (Bandura, 1997)

  
  

Podejmowanie odpowiedzialności zwiększa:

• poczucie wpływu

• spójność wewnętrzną

• stabilność emocjonalną

  
  

Unikanie odpowiedzialności działa odwrotnie i prowadzi do chaosu i fragmentaryzacji doświadczenia.

5. Prawda jako narzędzie porządkowania rzeczywistości

Peterson przywiązuje dużą wagę do prawdy,nie tylko jako kategorii poznawczej, ale jako zasady organizującej życie.

Z psychologicznego punktu widzenia unikanie prawdy (np. poprzez zaprzeczenie, racjonalizację) prowadzi do:

• napięcia wewnętrznego

• rozszczepienia poznawczego

• długoterminowej destabilizacji

Badania nad dysonansem poznawczym (Festinger, 1957) pokazują, że niespójność między przekonaniami a rzeczywistością generuje silne napięcie psychiczne.

Prawda, jeśłi nawet trudna, działa porządkująco.

Kłamstwo, nawet wygodne, zwiększa chaos.

6. Archetypiczna struktura życia: zejście w chaos

Peterson odwołuje się do mitów i narracji jako nośników wiedzy o człowieku.

Jednym z centralnych wzorców jest:

bohater, który schodzi w chaos i wraca przemieniony.

Z psychologicznego punktu widzenia można to rozumieć jako:

• konfrontację z nieznanym

• integrację doświadczeń trudnych

• rozwój poprzez przekraczanie granic dotychczasowego „ja”

  
  

Proces ten przypomina koncepcje:

• rozwoju posttraumatycznego (Tedeschi & Calhoun, 2004)

• integracji doświadczeń w terapii

To, co w micie jest opowieścią, w psychologii jest procesem.

7. Stabilny umysł w niestabilnym świecie

W świecie rosnącej zmienności, nadmiaru bodźców i niepewności, kluczowym zasobem nie jest kontrola rzeczywistości.

Jest nim zdolność utrzymania wewnętrznej stabilności mimo jej braku.

Peterson nie obiecuje, że świat stanie się prostszy. Wskazuje raczej, że człowiek może stać się bardziej zdolny do jego uniesienia.

Z psychologicznego punktu widzenia mówimy tu o:

• odporności psychicznej (resilience)

• regulacji emocjonalnej

• integracji doświadczeń

Podsumowanie

Filozofia Petersona nie jest obietnicą łatwego życia.

Jest propozycją innego punktu odniesienia:

• życie jest trudne

• chaos jest nieunikniony

• cierpienie jest częścią doświadczenia

Ale:

• sens porządkuje

• odpowiedzialność stabilizuje

• prawda integruje

  
  

I być może najważniejsze:

człowiek nie potrzebuje, żeby życie było łatwe. Człowiek potrzebuje, żeby miało znaczenie.

A w świecie, który staje się coraz bardziej niestabilny, to właśnie zdolność utrzymania sensu i wewnętrznej struktury staje się jedną z najcenniejszych kompetencji.

W Klinice Zdrowego Rozsądku właśnie o takim duchu prowadzona jest terapia .Tu rozmawiamy nie o tym, jak zrobić, żeby było lżej za wszelką cenę. Tylko o tym, jak zbudować w sobie coś, co utrzyma Cię wtedy, kiedy lżej nie będzie.

Bo stabilny umysł nie jest luksusem na spokojne czasy. Nie jest czymś „na później”, kiedy wszystko się poukłada.

Stabilny umysł jest kompetencją na czas chaosu. Na momenty, kiedy życie przestaje być przewidywalne.

I właśnie dlatego staje się walutą nadchodzących czasów.

Jeśli czujesz, że to jest kierunek, którego szukasz to być może to dobry moment, żeby zrobić pierwszy krok.

Bibliografia do poczytania

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.

Dugas, M. J., Buhr, K., & Ladouceur, R. (2004). The role of intolerance of uncertainty in etiology and maintenance of generalized anxiety disorder. Journal of Clinical Psychology, 60(8), 931–945.

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Frankl, V. E. (2006). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.

Hayes, S. C., Wilson, K. G., Gifford, E. V., Follette, V. M., & Strosahl, K. (1996). Experiential avoidance and behavioral disorders. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(6), 1152–1168.

Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878.

Park, C. L. (2010). Making sense of the meaning literature: An integrative review. Psychological Bulletin, 136(2), 257–301.

Peterson, J. B. (1999). Maps of Meaning: The Architecture of Belief. Routledge.

Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The meaning in life questionnaire. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93.

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18.